सोडियम सायनाइड मासे आणि इतर वन्यजीवांना धोका

परिचय

सोडियम सायनाइड (NaCN) हे एक अत्यंत विषारी संयुग आहे, ज्यामुळे मासे आणि इतर वन्यजीवांना मोठा धोका निर्माण होतो. सोन्याच्या खाणकामासारख्या विविध औद्योगिक प्रक्रियांमध्ये आणि सायनाइड मासेमारीसारख्या बेकायदेशीर कामांमध्ये होणाऱ्या त्याच्या व्यापक वापरामुळे जलीय आणि भूचर परिसंस्थांवर हानिकारक परिणाम झाले आहेत. हा लेख या असुरक्षित जीवांना सोडियम सायनाइडमुळे होणाऱ्या विशिष्ट धोक्यांविषयी सविस्तर माहिती देतो.

माशांना होणारे धोके

तीव्र विषारीपणा

सायनाइड अत्यंत आहे

माशांना विषारी पदार्थ. कमी सांद्रतेतही, त्याचे प्राणघातक परिणाम होऊ शकतात. जेव्हा सायनाइड पाण्यात असते तेव्हा मासे त्यांच्या गिलांमधून ते शोषून घेतात. सायनाइड आयन (CN-) माशांच्या पेशींमधील सायटोक्रोम ऑक्सिडेस एन्झाइममधील लोहाशी बांधला जातो. हे बंधन इलेक्ट्रॉन वाहतूक साखळीत व्यत्यय आणते, जी एरोबिक श्वसनासाठी महत्त्वपूर्ण आहे. परिणामी, मासे ऑक्सिजनचा प्रभावीपणे वापर करू शकत नाहीत, ज्यामुळे पेशींमध्ये श्वासोच्छवास होतो.

उदाहरणार्थ, अभ्यासातून असे दिसून आले आहे की जेव्हा पाण्यात सायनाइड आयनचे प्रमाण ०.०४ - ०.१ मिलीग्राम/लिटरपर्यंत पोहोचते तेव्हा ते अनेक माशांच्या प्रजातींसाठी घातक ठरू शकते. सायनाइड सांडल्यास किंवा सायनाइडयुक्त औद्योगिक कचरा जलसाठ्यांमध्ये अयोग्यरित्या विल्हेवाट लावल्यास, मोठ्या प्रमाणात माशांचा मृत्यू झाल्याचे दिसून आले आहे. काही सोने-खाणी क्षेत्रांमध्ये जिथे सायनाइड काढण्याच्या प्रक्रियेत वापरला जातो, तेथे अपघाती सोडल्यामुळे जवळच्या नद्या आणि ओढ्यांमध्ये हजारो मासे मृत्युमुखी पडले आहेत.

उप-घातक परिणाम

जरी सायनाइडच्या संपर्कात आल्याने मासे लगेच मरत नसले तरी त्यांच्यावर उप-घातक परिणाम होऊ शकतात. हे परिणाम त्यांच्या वाढीवर, पुनरुत्पादनावर आणि वर्तनावर परिणाम करू शकतात. सायनाइडच्या संपर्कात आल्याने माशांची भूक कमी होऊ शकते, ज्यामुळे त्यांच्या वाढीच्या दरावर परिणाम होतो. त्यामुळे त्यांच्या प्रजनन प्रणालीमध्ये देखील व्यत्यय येऊ शकतो. मादी मासे कमी अंडी देऊ शकतात आणि अंड्यांमधून अंडी बाहेर पडण्याचा यशाचा दर कमी असू शकतो.

वर्तनाच्या बाबतीत, सायनाइडच्या उप-घातक पातळीच्या संपर्कात येणारे मासे अधिक सुस्त होऊ शकतात, भक्षकांपासून दूर राहण्यास कमी सक्षम होऊ शकतात आणि त्यांची पोहण्याची क्षमता कमी होऊ शकते. यामुळे ते त्यांच्या नैसर्गिक अधिवासात अधिक असुरक्षित बनतात.

माशांच्या अधिवासावर अप्रत्यक्ष परिणाम

सायनाइडचे माशांच्या अधिवासावर अप्रत्यक्ष परिणाम देखील होऊ शकतात. सागरी पर्यावरणात, सायनाइड मासेमारी ही एक मोठी चिंतेची बाब आहे. ही एक बेकायदेशीर प्रथा असून, तिचा वापर प्रामुख्याने मत्स्यालयाच्या व्यापारासाठी आणि कधीकधी अन्नासाठी जिवंत मासे पकडण्याकरिता केला जातो. जेव्हा मच्छीमार माशांना बेशुद्ध करण्यासाठी प्रवाळ खडकांमध्ये सोडियम सायनाइड फवारतात , तेव्हा सायनाइडचा परिणाम केवळ लक्ष्यित माशांवरच होत नाही, तर त्यामुळे प्रवाळ खडकांचेही नुकसान होते.

प्रवाळ खडक हे माशांसाठी आवश्यक अधिवास आहेत, जे अन्न, निवारा आणि प्रजनन स्थळे प्रदान करतात. सायनाइडमुळे प्रवाळ ब्लीचिंग होऊ शकते, जे प्रवाळ पॉलीप्समधून सहजीवन शैवाल बाहेर काढते. कमी डोसमध्ये, ते प्रवाळांच्या जीवशास्त्रावर प्रतिकूल परिणाम करू शकते आणि जास्त डोसमध्ये, ते प्रवाळांना पूर्णपणे मारू शकते. जेव्हा प्रवाळ मरतात, तेव्हा संपूर्ण रीफ परिसंस्था कोसळू लागते आणि जगण्यासाठी रीफवर अवलंबून असलेल्या माशांना योग्य अधिवास मिळत नाही.

इतर वन्यजीवांना होणारे धोके

जलचर अपृष्ठवंशी

क्रेफिश, शिंपले आणि झूप्लँक्टन सारखे जलीय अपृष्ठवंशी प्राणी देखील सायनाइडसाठी अत्यंत संवेदनशील असतात. माशांप्रमाणेच, सायनाइड त्यांच्या श्वसन आणि चयापचय प्रक्रियांमध्ये व्यत्यय आणू शकते. जलीय अन्नसाखळीचा पाया असलेले झूप्लँक्टन विशेषतः असुरक्षित असतात. जर सायनाइडच्या संपर्कामुळे झूप्लँक्टनची लोकसंख्या कमी झाली तर त्याचा संपूर्ण जलीय अन्नजाळ्यावर परिणाम होऊ शकतो. उदाहरणार्थ, अन्न स्रोत म्हणून झूप्लँक्टनवर अवलंबून असलेल्या माशांना खाण्यासाठी कमी मिळेल, ज्यामुळे त्यांच्या अस्तित्वावर आणि वाढीवर आणखी परिणाम होऊ शकतो.

शिंपले आणि इतर बायव्हल्व्ह सायनाइडयुक्त पाणी फिल्टर करू शकतात, ज्यामुळे त्यांच्या ऊतींमध्ये विष जमा होते. याचा परिणाम केवळ त्यांच्या स्वतःच्या आरोग्यावरच होत नाही तर पक्षी आणि ओटर यांसारख्या त्यांना खाणाऱ्या प्राण्यांनाही धोका निर्माण होतो.

स्थलीय वन्यजीव

स्थलीय वन्यजीवांना विविध मार्गांनी सायनाइडचा सामना करावा लागू शकतो. सोन्याच्या खाणींजवळील भागात, वन्यजीव सायनाइड-दूषित पाण्याच्या स्त्रोतांच्या संपर्कात येऊ शकतात. उदाहरणार्थ, खाण कचऱ्यापासून सायनाइडने प्रदूषित झालेल्या ओढ्या किंवा तलावांमधून पिणारे प्राणी विषबाधा होऊ शकतात.

काही पक्षी खाणकामाच्या ठिकाणी असलेल्या सायनाइडयुक्त शेपटीच्या तलावांकडे आकर्षित होऊ शकतात. या तलावांमध्ये सायनाइडचे प्रमाण जास्त असू शकते आणि जर पक्षी त्यात उतरले किंवा सायनाइडच्या संपर्कात आलेले शिकार खाल्ले तर त्यांना विषबाधा होऊ शकते. याव्यतिरिक्त, औद्योगिक क्षेत्राजवळ राहणारे लहान सस्तन प्राणी जिथे सायनाइड वापरले जाते ते चुकून सायनाइडयुक्त माती किंवा वनस्पतींचे सेवन करू शकतात, ज्यामुळे आजार किंवा मृत्यू होऊ शकतो.

निष्कर्ष

मासे आणि इतर वन्यजीवांसाठी सोडियम सायनाइडचे धोके लक्षणीय आणि दूरगामी आहेत. तात्काळ मृत्यूला कारणीभूत ठरणाऱ्या थेट विषबाधेपासून ते दीर्घकालीन अर्ध-घातक परिणाम आणि अधिवासांच्या विनाशापर्यंत, सायनाइड असंख्य प्रजातींच्या अस्तित्वासाठी आणि कल्याणासाठी एक गंभीर धोका निर्माण करते. सायनाइड मासेमारीसारख्या अवैध सायनाइड वापराला प्रतिबंध करण्यासाठी कठोर नियमांची अंमलबजावणी करणे आणि सायनाइड वापरणाऱ्या उद्योगांनी पर्यावरणातील प्रदूषण कमी करण्यासाठी योग्य कचरा व्यवस्थापन व सुरक्षा उपाययोजना लागू करणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे . आपल्या परिसंस्थेचा समतोल आणि जैवविविधता टिकवून ठेवण्यासाठी या असुरक्षित जीवांना सायनाइडच्या धोक्यांपासून वाचवणे आवश्यक आहे.