सोडियम सायनाइडचे धोके: तुम्हाला काय माहित असणे आवश्यक आहे

१२ ऑगस्ट २०१५ रोजी, चीनमधील तियानजिनच्या बिनहाई न्यू एरियामधील रुईहाई इंटरनॅशनल लॉजिस्टिक्स कंपनीच्या धोकादायक रसायनांच्या गोदामात एक स्फोट झाला. भूकंपाच्या तीव्रतेच्या मापनपट्टीवर (सामान्यतः एमएल म्हणून ओळखले जाते) या स्फोटाची तीव्रता अंदाजे २.९ होती, जी २१ टन टीएनटीच्या स्फोटाएवढी होती. आकडेवारीनुसार, या स्फोटामुळे केंद्रस्थानाजवळ किमान १०,००० वाहनांचे नुकसान झाले आणि २५ ऑगस्ट २०१५ रोजी दुपारी ३ वाजेपर्यंत १३५ जणांचा मृत्यू झाल्याची पुष्टी झाली होती, ज्या सर्वांची ओळख पटली आहे. संबंधित कर्मचाऱ्यांनी घटनास्थळाची कसून तपासणी केली असता, स्फोटाच्या केंद्रस्थानी ७०० टन सोडियम सायनाइड (NaCN) आढळून आले, जे अशा धोकादायक रसायनांसाठी कायदेशीररित्या परवानगी असलेल्या साठवण मर्यादेपेक्षा ७० पट जास्त आहे! या धोकादायक रसायनाचा एवढा मोठा साठा अचानक आढळल्याने विविध पक्षांमध्ये त्वरित चिंता निर्माण झाली. सोडियम सायनाइड म्हणजे काय ? सोडियम सायनाइडचा उपयोग कशासाठी केला जातो? सोडियम सायनाइडच्या स्फोटामुळे होणारे प्रदूषण संबंधित कर्मचाऱ्यांनी कसे हाताळावे ? हे सर्व अत्यंत जनहिताचे प्रश्न आहेत.

सोडियम सायनाइड म्हणजे काय?

सायनाइड हे सर्वात विषारी पदार्थांपैकी एक म्हणून ओळखले जाते आणि अनेक प्रभावी उंदीरनाशकांमध्ये सायनाइड असते . बऱ्याच काळापासून, लोकांमध्ये सायनाइडला "विषांचा राजा" मानले जाते, जे सेवन केल्यावर मृत्यू घडवू शकते. सायनाइडच्या मोठ्या मात्रेच्या संपर्कात आलेली व्यक्ती २-३ मिनिटांत बेशुद्ध होऊ शकते आणि तिला हृदयविकाराचा झटका येऊ शकतो, ज्यामुळे तिचा झटपट मृत्यू होतो. सायनाइड त्याच्या जलद आणि प्राणघातक परिणामांसाठी कुप्रसिद्ध आहे. दुसऱ्या महायुद्धादरम्यान, "वाळवंटातील कोल्हा" आणि "साम्राज्याचा गरुड" म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या जर्मन लष्करी मार्शल एर्विन रोमेलने आपले जीवन संपवण्यासाठी सायनाइड (पोटॅशियम सायनाइड) घेतले होते.

सोडियम सायनाइड (NaCN) हा सायनाइडचा एक प्रकार आहे जो पांढर्‍या स्फटिकाच्या कणिकांच्या किंवा पावडरच्या स्वरूपात दिसतो ज्याला कडू बदामाचा वास येतो. सर्व सायनाइड्सप्रमाणे, सोडियम सायनाइड अत्यंत विषारी आहे; त्वचेच्या जखमांशी संपर्क साधल्यास, श्वास घेतल्यास किंवा अगदी थोड्या प्रमाणात (चमच्याच्या 5%) सेवन केल्याने घातक सायनाइड विषबाधा होऊ शकते. सोडियम सायनाइड एरोबिक परिस्थितीत पाण्याच्या उपस्थितीत विघटित होऊ शकते, ज्यामुळे हायड्रोजन सायनाइड (HCN) आणि कार्बन मोनोऑक्साइड सारखे विषारी वायू तयार होतात. ते ऑक्सिजनच्या उपस्थितीत सोने आणि चांदी सारख्या मौल्यवान धातू विरघळवू शकते, ज्यामुळे अत्यंत विषारी रासायनिक संकुले तयार होतात. याव्यतिरिक्त, सोडियम सायनाइड नायट्रेट्स आणि नायट्रेट्ससह हिंसक प्रतिक्रिया देऊ शकते, ज्यामुळे स्फोट होण्याची शक्यता असते. त्याच्या भयानक विषारीपणा असूनही, सोडियम सायनाइडचे अद्वितीय गुणधर्म ते यंत्रसामग्री, इलेक्ट्रोप्लेटिंग, धातूशास्त्र आणि औषधनिर्माण यासह विविध क्षेत्रात एक अपरिहार्य मूलभूत रासायनिक कच्चा माल बनवतात.

सोडियम सायनाइडचा उपयोग काय आहे?

सोडियम सायनाइडच्या या बॅचच्या उत्पादकांच्या मते, स्फोटाच्या गाभा क्षेत्रात सापडलेले ७०० टन हे सर्व निर्यातीसाठी आहेत. तथापि, कोणीही आश्चर्यचकित होण्यापासून वाचू शकत नाही: सोडियम सायनाइड अत्यंत धोकादायक आहे, मग त्याला इतकी जास्त मागणी का आहे? सोडियम सायनाइड कशासाठी वापरले जाते? खरं तर, जागतिक औद्योगिक उत्पादनात सोडियम सायनाइडचा मोठ्या प्रमाणावर वापर केला जातो, ज्याचा प्राथमिक वापर सोन्याच्या खाणीत केला जातो. सोन्याच्या खाणीचा विचार केला तर, लोक अजूनही औद्योगिक क्रांतीदरम्यान १९ व्या शतकातील सोन्याच्या गर्दीशी त्याचा संबंध जोडू शकतात, परंतु आधुनिक सोन्याच्या खाणीत भूतकाळापेक्षा लक्षणीय बदल झाला आहे.

काही जणांना स्वाभाविकच असे वाटेल की सोन्याच्या खाणीत सोन्याचे प्रमाण असले पाहिजे, परंतु वास्तव वेगळे आहे: सरासरी, एक टन सोन्याच्या धातूमध्ये फक्त ४ ग्रॅम सोने असते. जगात अशी सोन्याची खाण क्वचितच असेल जिथे शुद्ध सोने (सोन्याचे गाळे) थेट काढले जाऊ शकते; जे उत्खनन केले जाते ते फक्त खडकात जडलेली बारीक सोन्याची धूळ असते. म्हणून, ते शुद्ध करणे आवश्यक आहे. बाजारपेठेतील मजबूत मागणी आणि आकर्षक नफ्यामुळे, खाण कर्मचारी ०.००५% इतके कमी सोन्याचे प्रमाण असलेल्या खडकांकडे सहज दुर्लक्ष करणार नाहीत. या धातूंमधून उच्च पुनर्प्राप्ती दर (अधिक सोने काढणे) साध्य करण्यासाठी, आधुनिक शुद्धीकरण तंत्रज्ञान महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावते, जे सोडियम सायनाइडच्या वापरासाठी महत्त्वपूर्ण जागा प्रदान करते.

सामान्यतः, सोने शुद्धीकरण प्रक्रियेत चार टप्पे असतात: खाणकाम, धातूचे ड्रेसिंग, वितळवणे आणि शुद्धीकरण. सोने काढण्याचे रहस्य वितळवणे आणि शुद्धीकरण टप्प्यांमध्ये आहे. खाणकाम आणि धातूचे ड्रेसिंग केल्यानंतर, सोन्याचे धातू स्लरीमध्ये दडवले जाते आणि स्लरीमध्ये विशिष्ट प्रमाणात रासायनिक अभिकर्मक जोडले जातात. त्यानंतर रासायनिक अभिकर्मक स्लरीशी जलद प्रतिक्रिया देतात, ज्यामुळे सोन्याचे आयन स्लरीमधील बुडबुड्यांच्या पृष्ठभागावर चिकटतात, ज्यामुळे "सोन्याचा चिखल" म्हणून ओळखले जाते. पुढे, सोडियम सायनाइड द्रावणाचे एक विशिष्ट प्रमाण सोन्याच्या चिखलात जोडले जाते आणि उच्च-तापमान वितळल्यानंतर, सोने जादूने इतर अशुद्धतेपासून वेगळे केले जाते, वितळलेले सोने बनते. नंतर वितळलेले सोने नैसर्गिकरित्या थंड होऊ दिले जाते आणि ते सोन्याच्या विटा, बार किंवा पिंडांमध्ये टाकले जाऊ शकते, ज्यामुळे संपूर्ण सोने शुद्धीकरण प्रक्रिया पूर्ण होते. अशाप्रकारे, हे स्पष्ट आहे की सोडियम सायनाइड सोन्याच्या शुद्धीकरणाच्या गुंतागुंतीच्या आणि गुंतागुंतीच्या प्रक्रियेत महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावते, म्हणूनच रासायनिक उद्योग या घातक रसायनाचा मोठ्या प्रमाणात वापर करतो.

प्रतिमेचे वर्णन: १२ ऑगस्ट रोजी तियानजिन रुईहाई लॉजिस्टिक्स कंपनीच्या घातक रासायनिक स्फोटादरम्यान निघालेल्या दाट काळ्या धुराने संपूर्ण आकाश व्यापले आहे.

सोडियम सायनाइड दूषिततेला कसे प्रतिसाद द्यायचा आणि कसे हाताळायचे?

सध्या, संबंधित कर्मचाऱ्यांनी अपघातस्थळी शेकडो टन सोडियम सायनाइड हाताळले आहे: त्यांनी उघड्या भागांना स्फोट करून ते निष्क्रिय करण्यासाठी हायड्रोजन पेरोक्साइड फवारले आहे; मोठ्या प्रमाणात सांडलेल्या भागात, ते रोखण्यासाठी त्यांनी माती किंवा वाळूने एक मीटर उंचीची भिंत बांधली आहे; योग्य हाताळणीसाठी अखंड बॅरल्स त्वरित संबंधित कंपन्यांकडे परत करण्यात आले आहेत.

अपघातस्थळी मोठ्या प्रमाणात सोडियम सायनाइडच्या स्फोटामुळे निर्माण होणारे वाष्पशील वायू पाण्याशी संपर्क आल्यावर अत्यंत विषारी बनतील, ज्यामुळे पावसात अडकण्याचे टाळण्याचे आवाहन करण्यात आलेल्या नागरिकांमध्ये मोठ्या प्रमाणात घबराट पसरली. सोडियम सायनाइड आम्लाशी संपर्क साधल्यावर हायड्रोजन सायनाइड हा अत्यंत विषारी वायू तयार करू शकतो हे खरे आहे, परंतु हा वायू खूप हलका आहे आणि हवेत लवकर विरघळतो. म्हणूनच, पाऊस पडला तरी जास्त घाबरण्याची गरज नाही, कारण पावसाच्या पाण्यात हायड्रोजन सायनाइडचे प्रमाण हवेतील विरघळण्यामुळे आधीच लक्षणीयरीत्या कमी झाले असेल, ज्यामुळे मानवी शरीराला हानी पोहोचण्याची शक्यता कमी होईल. चीनमधील टियांजिन पर्यावरण संरक्षण ब्युरोच्या मुख्य अभियंत्यांनी असेही निदर्शनास आणून दिले आहे की अपघाताच्या आसपासच्या परिसरातील हवा, पाणी आणि मातीसाठी सर्व देखरेखीचा डेटा सध्या मानकांनुसार आहे आणि सर्व डेटा अचूक आणि विश्वासार्ह आहे. त्यांनी नागरिकांना शक्य तितक्या लवकर त्यांच्या सामान्य कामात आणि जीवनात परतण्याचे आवाहन केले आहे. संबंधित कर्मचाऱ्यांनी असे सुचवले आहे की, खबरदारी म्हणून, स्थानिक रहिवाशांनी दूषित पाण्याच्या स्रोतांमधून पिणे टाळावे आणि सोडियम सायनाइड बायोट्रीटमेंट क्षेत्रापासून दूर राहावे जोपर्यंत विषारी वायू हवेत पुरेसे पातळ होत नाहीत आणि आत प्रवेश करण्यापूर्वी सुरक्षित पातळी गाठत नाहीत.